Introducziun en il Model directiv 2026–2036
En il Grischun duai il provediment medicinal da basa decentral esser garantì per la populaziun e per ils giasts er en l'avegnir. Perquai ha il Departament da giustia, segirezza e sanadad – en collavuraziun cun l'Uffizi da sanadad – repassà il Model directiv da sanadad chantunal. Als furniturs da prestaziuns en il chantun – en spezial als ospitals – duai quai dar segirezza per sviluppar in'atgna strategia. Ils elements centrals dal nov Model directiv èn ina matrix da provediment sco er tschintg champs d'acziun strategics, che han l'intent da rinforzar las regiuns da provediment da la sanadad e d'attribuir ils ospitals en il chantun a novas categorias.
Prefaziun
Co sa preschenta la sanadad publica en il chantun Grischun il 2036? Tge maletgs da malsognas vegnan ad occupar pazientas e pazients, il persunal da tgira e las medias ed ils medis? Tge svilups tecnologics èn s’etablids en il mintgadi dal provediment da la sanadad durant ils diesch onns? E co sa preschenta la structura da la populaziun dal chantun en diesch onns?
Talas dumondas furman la basa per il svilup dal nov maletg directiv per il provediment da la sanadad decentral en il chantun Grischun.
En dumondas dal provediment da la sanadad è il chantun Grishcun in cas spezial: vias stuppadas èn bain era qua mintgatant in impediment per in access spert e cun dretgs eguals. Principalmain èn quai dentant las distanzas natiralas chaschunadas da las muntognas e valladas. Plinavant variescha il dumber da la populaziun dal chantun considerablamain pervi dal turissem. Tranter Nadal e Bumaun sa redublescha quel schizunt regularmain. Noss sistem da sanadad sto tegnair quint era da questas circumstanzas.
Tar il svilup da la populaziun residenta permanenta ha il Grischun ina posiziun speziala: Gia oz avain nus ina quota da naschientschas pli bassa che l’ulteriura Svizra. E gia oz ha nossa populaziun ina vegliadetgna sur la media en tschertas valladas. Correspundentamain è il svilup natiral da populaziun negativ en il Grischun: i dat dapli mortoris che naschientschas. Il lev augment da la populaziun è chaschunà da l’immigraziun.
Per mantegnair l’access a l’expertisa medicinala da la prevenziun enfin tar la tgira acuta per l’entira populaziun en il chantun, duvrain nus er en avegnir persunal qualifitgà che sa intermediar ed applitgar sia savida. Ils svilups digitals e tecnologics ans sustegnan en quest connex. Da muntada centrala per las pazientas e per ils pazients resta dentant il barat da savida tranter las spezialistas ed ils spezialists da tut ils secturs. Meglier che la coordinaziun tranter la spitex, la media u il medi da chasa, la terapeuta, l’ospital e la chasa d’attempads funcziuna, tant pli grond è il niz per las singulas pazientas e pazients e per lur confamigliars. Quai è il senn dal provediment integrà. Il gudogn va a favur da nus tuts.
En quest connex meritan tuttas e tuts in cordial engraziament che s’engaschan per il provediment da la sanadad en il chantun e che contribueschan che quel stat era en avegnir sin in bun fundament!
Peter Peyer, cusseglier guvernativ, schef dal departament da giustia, segirezza e sanadad
Situaziun actuala
Ina populaziun sauna
Tenor il rapport OBSAN 04/2025 Gesundheit im Kanton Graubünden | OBSAN, stat il provediment da la sanadad en il chantun Grischun sin in fundament solid ed ha pliras fermezzas en cumparegliaziun cun l’entira Svizra. La populaziun viva en general da maniera sauna, ella è corporalmain pli activa che la media svizra e po giudair in’auta aspectativa da vita. La populaziun grischuna dovra schizunt levamain pli paucas prestaziuns ambulantas e staziunaras che la media naziunala. Spezialmain legraivel èsi che persunas pli attempadas en il chantun s’arranschan meglier che la media en il spazi digital. Quai porscha novas schanzas per in provediment modern, damanaivel al pazient ed a la pazienta.
Al medem mument stat il provediment da la sanadad en il chantun avant midadas profundas. Quellas resultan dal svilup demografic, da la mancanza da persunal qualifitgà, dal progress medicinal tecnic e da las pretensiuns creschentas da pazientas e pazients.
Quests svilups pretendan ina planisaziun prospectiva. Il provediment da pazientas e pazients duai numnadamain esser optimal era en avegnir. Il provediment integrà survegn uschia dapli impurtanza: las interfatschas tranter medias e medis da chasa, servetschs da salvament, ospitals, tgira da lunga durada, spitex, apotecas ed ulteriurs furniturs da prestaziuns ston vegnir colliadas ed accordadas meglier ina cun l’autra. Uschia pon ins garantir in’assistenza cuntinuada ed effizienta dad auta qualitad.
Provediment medicinal da basa
Per l’ulteriur svilup strategic dal sistem da sanadad en il Grischun han il provediment medicinal da basa e la tgira in rolla centrala. Medias e medis da chasa sco era ils centers da sanadad regiunals, ils ospitals regiunals, las clinicas, la spitex ed instituziuns da tgira garanteschan il provediment da basa en la somatica acuta ambulanta e staziunara, en la psichiatria sco era en la tgira. Els èn ils emprims posts da consultaziun dal provediment damanaivel dal domicil ed èn uschia la pitga principala d’in sistem da provediment integrà che funcziuna. Cun els coopereschan ulteriuras acturas ed acturs da la sanadad publica: furnituras e furniturs da prestaziuns da la sanadad publica che garanteschan ensemen in’assistenza da la populaziun che correspunda als basegns per l’entir territori. Ina rolla-clav ha l’Ospital chantunal dal Grischun (KSGR): Sco ospital dal center cun ina vasta purschida en la medischina autspezialisada e responsabladad surregiunala contribuescha el da maniera essenziala a la stabilitad, qualitad ed a l’ulteriur svilup dal provediment da la sanadad en il chantun. Medemamain surpiglian ils Servetschs psichiatrics dal Grischun (PDGR) ina funcziun decisiva per il provediment psichiatric central e decentral.
Midadas dal sistem tar la finanziaziun
Parallel a l’orientaziun strategica dal provediment da la sanadad resultan era dumondas da basa finanzialas. Cun l’introducziun dal sistem da tariffas TARDC, cun tariffas ambulantas e pauschalas sa midan las cundiziuns da basa da maniera substanziala tar il provediment ambulant. Ils effects concrets che resultan da questas midadas èn actualmain anc averts. La realisaziun dad EFAS (finanziaziun unitara da prestaziuns ambulantas e staziunaras) chaschuna plinavant midadas da sistem fundamentalas. Il chantun vegn a metter la finanziaziun da ses provediment da la sanadad en quest context ed a la influenzar en avegnir da maniera activa, per garantir la segirezza dal provediment, la qualitad e la finanziabladad a lunga vista.
Sin questa basa formulescha il chantun Grischun cun quest maletg directiv ils princips e las finamiras per ina organisaziun persistenta, fidada e cooperativa dal provediment da la sanadad per ils proxims onns.
Princips
Furmaziun da l’avegnir
Il svilup demografic chaschuna sfidas particularas per il Grischun: Diminuziun da las naschientschas ed in flaivel augment da la populaziun en grondas parts dal chantun, ed ina populaziun adina pli veglia han a lunga vista effects er en las regiuns. La dumonda per prestaziuns da sanadad crescha, entant che la disponibilitad futura da persunal spezialisà sa diminuescha.
Il chantun Grischun aspirescha perquai ad ina concepziun prospectiva e persistenta dal provediment da la sanadad per ils proxims 10 onns. Quest ulteriur svilup succeda en in stretg dialog cun tut las acturas e cun tut ils acturs relevants e resguarda cundiziuns da basa socialas, tecnologicas ed economicas. Novas pussaivladads digitalas e tecnologicas, models da provediment innovativs e la colliaziun pli ferma dals furniturs da prestaziuns èn respostas centralas a las midadas demograficas e contribueschan da garantir in provediment d’auta qualitad, damanaivel al domicil e persistent.
Scenaris davart il svilup da la populaziun da la Svizra e dals chantuns 2025-2055 (scenari da referenza)5
Il quotient da vegls inditgescha la relaziun tranter la populaziun en la vegliadetgna d’abilitad da lavurar e quella en la vegliadetgna da pensiun. In quotient da vegls da 60 munta: sin 100 persunas en la vegliadetgna d’abilitad da lavurar vegnan 60 persunas en la vegliadetgna da pensiun.
Provediment decentral
Il provediment da la sanadad decentral vegn promovì da maniera intenziunada e segirà per l’avegnir en l’entir territori dal chantun per motivs da la politica regiunala, da l’economia e da la structura sociala dal territori. El è ina contribuziun centrala a l’egualitad da las schanzas en il provediment da la sanadad e rinforza al medem mument l’attractivitad da las regiuns. Da muntada centrala èsi da segirar a las regiuns in pachet da basa adattà als basegns per la somatica acuta e per il provediment psichiatric e da garantir in provediment da tgira e da salvament e d’urgenza per l’entir territori dal chantun.
Tar la planisaziun e l’ulteriur svilup da las structuras da provediment ston ins tegnair quint ad ulteriuras particularitads specificas per il chantun. Ins sto resguardar la stagiunalitad marcanta da singulas regiuns. Oravant tut en Engiadina ed en la regiun da Tavau, sco era en Surselva crescha la populaziun preschenta temporarmain da maniera enorma oravant tut en ils mais d’enviern. Questas fluctuaziuns stagiunalas chaschunan chargias supplementaras considerablas per las structuras da provediment existentas e pretendan in’organisaziun dal provediment da la sanadad flexibla che sa s’adattar.
Ultra da la topografia e la stagiunalitad è era la plurilinguitad dal chantun Grischun ina sfida per il provediment da la sanadad: en las valladas dal sid vegn discurrì talian, en autras regiuns tudestg e rumantsch. Questa varietad linguistica chaschuna sfidas specificas per l’organisaziun da cooperaziuns, per la concentraziun da purschidas sco era per la communicaziun per lung las chadainas da provediment. Models da provediment, purschidas d’infurmaziun ed instruments digitals ston vegnir concepids da maniera ch’els tegnan quint a las differentas regiuns linguisticas e ch’els garanteschan l’access al provediment da sanadad cun ils medems dretgs.
Il maletg directiv tegna quint da questas realitads cun laschar sapientivamain spazi a structuras da provediment stagiunalas, per purschidas scalablas e per adattaziuns temporaras da las capacitads. Ultra da quai vegnan promovidas cooperaziuns ed entretschaments tranter furniturs da prestaziuns, soluziuns logisticas cuminaivlas ed il svilup dad instruments digitals plurilings sco portals da pazientas e pazients che permettan in provediment coordinà or d’in maun per lung da l’entira chadaina da provediment.
L’organisaziun da la purschida da prestaziuns sut in tetg entaifer regiuns da provediment definidas resta ina finamira strategica. Il success da la realisaziun premetta dentant in’auta mesira da prontadad da cooperaziun da las vischnancas politicas e furniturs da prestaziuns en las regiuns da provediment da la sanadad. En responsabladad cuminaivla naschan soluziuns regiunalas stabilas.
Provediment dal center e cooperaziuns
L’Ospital chantunal surpiglia ina funcziun dubla sco ospital da center: d’ina vart garantescha el il provediment da basa da la regiun Cuira e Val dal Rain da Cuira, da l’autra vart ha el la funcziun sco clinica spezialisada per assegnaziuns dals ospitals regiunals. La direcziun tras il chantun sco finanziader essenzial sto vegnir definida da nov.
Ils Servetschs psichiatrics dal Grischun (PDGR) èn il post da consultaziun central per persunas cun malsognas psichicas en il chantun. Els contribueschan essenzialmain a la coordinaziun generala ed a la scolaziun ed al perfecziunament da persunal qualifitgà.
Sco punct da colliaziun central collavuran domaduas instituziuns stretgamain cun ils ospitals regiunals ed ulteriurs partenaris, per colliar da maniera optimala savida, resursas e purschidas da tractament.
La collavuraziun tranter las regiuns da provediment è il fundament obligant da la futura planisaziun da la purschida. Ils ospitals regiunals coordineschan lur prestaziuns tranter pèr e s’accordan cun l’ospital da center. Nua ch’igl è raschunaivel ord vista medicinala, qualitativa ed economica, duain purschidas vegnir colliadas da maniera surregiunala e vegnir concentradas a lieus definids. Uschia pon prestaziuns vegnir realisadas da maniera cuminaivla, coordinada ed effizienta, oravant tut en la somatica acuta.
Transfurmaziun digitala
La sanadad publica en il chantun Grischun è mo persistenta per l’avegnir, sch’ella tegna pass cun il svilup digital. Perquai duai la transfurmaziun digitala vegnir promovida da maniera activa ed integrada sco incumbensa traversala da maniera consequenta en tut ils process da planisaziun e da svilup. La finamira è d’augmentar l’effizienza, da meglierar la collavuraziun tranter ils furniturs da prestaziuns e da facilitar l’access al provediment da sanadad per pazientas e pazients.
Plattafurmas cuminaivlas per la logistica sco era soluziuns digitalas sco sistems d’infurmaziun per clinicas e portals per pazientas e pazients pussibiliteschan in barat da datas segir, ina communicaziun transparenta ed in provediment cuntinuant per lung da l’entira chadaina da tractament.
Provediment integrà
Tar il provediment integrà vegnan prestaziuns da sanadad coordinadas sistematicamain cun includer ils secturs e las gruppas da professiuns e quai per lung da l’entira chadaina da provediment – da la prevenziun sur il tractament acut e la reabilitaziun fin tar la tgira da lunga durada. Cun questa maniera duai vegnir meglierada la centraziun da pazientas e pazients, la qualitad ed il provediment coordinà.
En il center na stat betg la singula instituziun, mabain la pazienta ed il pazient resp. lur via da tractament. Cun in provediment integrà vegnan prestaziuns medicinalas, da tgira, terapeuticas e socialas colliadas ina cun l’autra structuralmain, organisatoricamain ed adina dapli era digitalmain. Uschia san ins evitar duplicitads, reducir interfatschas ed optimar resultats da tractaments.
In provediment integrà cumpiglia en quest connex:
- Integraziun verticala (p.ex. medi da chasa – ospital regiunal – tgira da lunga durada)
- Integraziun orizontala (p.ex. cooperaziun tranter plirs ospitals regiunals ed il spital da center)
- Collavuraziun interprofessiunala (medias/medis, apotecas, terapias, servetschs socials euv.)
- Integraziun digitala (barat da datas, sistems d’infurmaziun cuminaivels, portals da pazientas e pazients)
Via da tractament d’in provediment integrà cun success:
Revisiun dal model directiv pertutgant la vegliadetgna
Parallel a l’ulteriur svilup dal provediment da la sanadad ha l’Uffizi da sanadad publica inizià il process per la revisiun dal model directiv chantunal pertutgant la vegliadetgna. Quel succeda cun ina vasta cooperaziun dad acturas ed acturs e da gruppas d’interess relevantas.
En il rom da quest process vegn era elavurada la planisaziun da letgs a lunga durada per ils proxims decennis. Quella ha la finamira dad analisar da maniera fundada e da planisar da maniera adattada a las regiuns ils basegns futurs en la tgira staziunara a lunga durada e da las purschidas da transiziun e da distgargia.
Il model directiv pertutgant la vegliadetgna è collià tematicamain da maniera stretga cun il model directiv per il provediment da la sanadad. Interfatschas centralas datti oravant tut en ils secturs dal provediment integrà, da la coordinaziun tranter il sectur acut e quel da lunga durada, dal princip “ambulant avant staziunar” sco era da la planisaziun dal provediment. Ina planisaziun coordinada pussibilitescha da resguardar ad uras svilups demografics, midadas tar ils basegns da provediment e particularitads regiunalas.
